Эрчvvдийн гангараа хөөрөгний тухайд . . .

Барууны оронд эрчvvд нь бугуйндаа зvvсэн цаг, хөлдөө өмссөн гутлаараа гангарч зиндаархдаг. Нэг vгээр ингэж өөрийн имиджээ тогтоодог бол ази дорно дахиныхан бол өөр.
Тэд олон саяар vнэлэгдэх хөөргөөр гангардаг. Энэ нь нэг талаасаа соёлын унэтэй өв бөгөөд нөгөө талаасаа эрчуудийн гангараа, хобби нь болж.

Ардын хувьсгалын vед хөөрөг vнэгvйдэж хvvхдийн толоом мэт vзэгдэж байсан vе бий. Гэвч бидний монголчууд өөрсдийн гэсэн мэндчилгээний зан vйлтэй учир хөөрөг vе дамжин уламжлалаа хадгалсаар ирсэн билээ.

Англичууд анх хамрын тамхийг XVII зууны vеэс хэрэглэх болжээ. Тэр vед тамхины ургамал зөвхөн Америк тивд ургадаг байв. Хvмvvс хамрын тамхинд «дурлаж» эхлэхтэй зэрэгцээд хадгалах сав ч бий болсон аж. Баячууд уран дархчуудад захиалга өгч, тамхиныхаа савыг янз бvрийн чулуу, металлаар хийлгэх болжээ. Тун удалгvй англи, америкчуудын хэрэглээ болсон хамрын тамхи Хятадад нэвтэрч эхлэв. Энэ нь явсаар Манж Чин улсын vед Хятад болон Төвдөөр дамжин монголчуудын хэрэглээ болох нь тэр. Харин мөнөөх хадгалах сав нь Европ ЗУГИЙН хайрцагнаас нэлээд өөр, лонх хэлбэрт шилжсэн байна.

Хятадууд хөөргийг голдуу шаазан болон чулуу, мод, төмрөөр урлах нь элбэг байжээ. Харин монголчууд чулуун хөөрөгнөөс өөрийг хэрэглэх нь тун ховор. Мөн монгол хvн хөөрөгнийхөө толгойг эрхэмлэдэг бөгөөд тvvнийг шvрээр хийх нь бараг ёс болон тогтсон байна. Чулууны ухалт, сийлбэр зэргээрээ манай хөөрөг бусад орныхоос нэлээд өвөрмөц, ялгагдах онцлогтой болж чаджээ. Монгол хөөрөгний гол материал нь шvp, чунчигноров, мана, хаш, болор, гартаам зэрэг хагас vнэт болон ховор чулуу байдаг. Юуны тvрvvнд бид хагас vнэт болон ховор чулуугаа ялгаж сурах хэрэгтэй.

Энэ тухай мэдээллийг нийтлэлийн төгсгөлд өгvvлье.

Угтаа бол хөөргииг хийсэн материалаас илvv чухазvйл нь тvvний, хийц, чулууны байгалийн тогтоцыг маш гярхай ашиглаж чадсанд байдаг аж.
Хэдийгээр шvр, цагаан хаш зэрэг нь жингээсээ шалтгаалж тодорхой vнэд хvрдэг боловч тухайн дархан хэрхэн уран сэтгэж зурж, сийлснээр vнэлгээ нь хамаардаг гэнэ. өөрөөр хэлбэл, хөөргийг vнэт чулуу гэхээсээ урлагийн бvтээл хэмээн судлаачид дvгнэн хэлжээ. Харин хувиараа хөөрөг цуглуулагчид ихэвчлэн АНУ, Европын зарим орон, Япон, Хятад, Хонгконг, Тайваньд байдаг аж. Тvvнчлэн дэлхийн хөөрөг цуглуулагчдын vзэсгэлэн худалдаа явуулдаг уламжлал бий.

Хөөрөгний vнэ хаялцуулах худалдааг «Сотби», «Кристи» зэрэг томоохон компаниуд зохион байгуулж, тэдэнд зориулсан сэтгvvл хvртэл гаргаж байсан удаатай. Монголчууд хөөрөгний толгой өндөр байх тусмаа сайн гэж vэх бөгөөд ихэвчлэн шvрээр хийнэ. Сайн чанарын шvр нь ховор хаана ч гэсэн vнэ ихтэй байдаг болохоор толгой нь хөөрөгнөөсөө илvv vнэтэй байх нь элбэг. Сvvлийн жилvvдэд манайхны хийж буй хөөрөгний хийц, чанар ихээхэн сайжирсан. Хvмvvсийн дунд хуучны хөөрөг худалдан авахаасаа илvv шинээр хийлгэхийг илvvд vздэг болжээ. Ингээд хөөрөгний толгойг ихэвчлэн хийдэг шvрний тухай товч өгvvлье.

Шvp -Коралл
Шvр нь дулаан тэнгист их тархсан байдаг бөгөөд аварга том арлууд бий болгосон нь ч бий. Гоёл чимэглэлд зөвхөн Corallium rubrum хэмээх улаан ба улаан ягаан өнгөтэй шvрийг ихэвчлэн хэрэглэдэг. Далайн гvнд олноороо амьдрах жижигхэн полипууд нэгэн төрлийн шохойлог зvйлсийг ялгаруулах дарагдан vхсэн vедээ бөгөөд vvнээс нь мод хэлбэрийн шvрэн мөчрvvд бий болдог. Эдгээр нь 40см-с илvv урттай байдаггvй ба өргөн нь 4см-с тэр болгон хэтрэхгvй. Зөвхөн салаалсан тэр хэсэгт нь арай том хэсгvvд тааралдана. Шvрийн 85 хуртэлх хувь нь карбонад кальц байх ба маш бага хэмжээтэй конхиолиноос бvрдэнэ. Хатуулаг нь 3.75. Карбонат кальц их байдаг тул хvчил дусаахад буцалдаг. Гэхдээ энэтхэг,
хятадын хар шvрнvvд карбонад кальц агуулдаггvй юм байна. Шvр нь хамгийн эртний гоёл чимэглэлийн зvйлсийн нэг юм.

Германы нутагт орших Вильдшейрийн агуйгаас олдсон ягаан шvрээр хийсэн зуvлтийг манай эриний өмнөх 10-35 мянган жилийн өмнөх vед хамааруулдаг. Шvрээр хийсэн гоёлын зvйлс нь хоёр мянган жилийн турш моодноос гараагvй ч гэж хэлж болно. Yvнд хамаарагдахгvй улс орон гэж байхгvй биз ээ. Азийн орнуудад шvрийг аз жаргал авчирдаг хэмээн vздэг бөгөөд маш эртнээс төрөл бvрийн зvйлс хийсээр ирсэн. Монголчууд шvрийг эрт vеэс ээмэг, бөгж, бугуйвч, гэзэгний даруулга, зvvлт , хөөрөгний толгой зэрэгт өргөн хэрэглэж ирсэн бөгөөд эдvгээ ч сонирхсоор байна.
Европт хамгийн их vнэлэгддэг сайн чанарын улаан шvрийг газар дундын тэнгисээс олборлодог. Манай улсын хувьд цагаан өнгөтэй шvрийн бэсрэг ордыг өмнөговьд илрvvлж нөөцийг нь ойролцоогоор тогтоосон байдаг.
Олборлосон шvр нь өнгө муутай бvрсгэр байдаг ба гоё гялалзсан гадарга нь өнгөлснөөр л бий болно. Тэдгээр нь ихэвчлэн нvх сvв ихтэй, хагаралтай байдаг тул vзэмжийг нь сайжруулахын тулд өнгөт лав тосоор зvлгэх нь бий. Сайн чанарын шvр нь жигд өнгөтэй, ямар нэг хагаралгvй, толбо судалгvй байдаг. Монголчууд цагаан толботой, судалтайг сонирхох нь бий. Засч янзлаагvй сайн чанарын жинхэнэ шvр их ховор ба тийм ч учраас энэ нь тvvний vнэд нөлөөлнө. Хямд шvр тааралдвал их болгоомжтой байх ёстой бөгөөд болж өгвөл нэрд гарсан худалдааны байгууллагуудаас л авч байвал дээр.

Хөөрөгний vнэ цэнэ
Тvvхэн хөгжлийн эхэн vед хөөрөг дугуй хэлбэртэй байжээ. Энэ хэлбэр аажмаар өөрчлөгдөж өнөөдрийн байгаа хэлбэрт ирэв. Хөөргийг хийдэг арга өнөөдрийг хvртэл нууцлаг хэвээр байгаа. Чулууг усан өрмөөр засч хийдэг гэж ярьдаг. Харин vvнийг батласан хvн алга. Хатуу хэдий ч эв нь таарвал амархан хагарчихдаг энэ чулуугаар доторхи тамхи нь харагдахуйц нимгэн хөөрөг хийж байсан нь одоо ч гайхагдсан хэвээр байна. Орхон аймагт хөөрөгний уралдаан гэгч болж монголын нэртэй 10 хөөргийг тэндээс шалгаруулж, нэрлэсэн гэж дуулдсан.

Одоогоор олны ам дамжин ярьдгаар УИХ-ын гишvvн. Монгол Улсын дарханаврага Б.Бат-Эрдэнэд хаш цагаан хөөрөг бий. Хууль зvй, дотоод хэргийн сайд Ц.Нямдоржид бага хаадын vеийн хэрэглэж явсан хөөрөгний дайлан байдаг. Талийгаач Ш.Отгонбилэгийн хvнээс vнэлж авсан хөөрөг ослын vеэр хагарч гэмтэлгvй тэр чигээрээ олдсон. Тэр хөөрөг Монголын эртний, vнэтэй хөөргийн тоонд зvй ёсоор ордог аж. Намхан бөгөөд оюу, номин дэвсгэртэй, алт мөнгөн нуух, халбага бvхий шvрэн толгойг том шvр орлох боллоо

Хөөргөнд толгой чухал
Хөөрөгний ерөнхий биед тохирсон толгой мөн л багагvй vнэтэй байдаг. Алтан нуухтай шvрэн толгой хамгийн vнэтэй нь. Дээхэн vед хийгдсэн хөөрөгний толгой намхан, оюу, номин дэвсгэртэй, алт мөнгөн нуух, халбагатай байсан аж. Харин сvvлийн vед алтан нуух, халбагатай байхаас гадна хөөрөгний толгой өндөр, том байж vнэд хvрдэг болжээ. Нэг төгрөгийн гуулин зоосны хэмжээ бvхий диаметртэй, дээшээгээ нэг, хоёр цун өндөртэй байх жишээтэй. Тийм сайн шvрэн толгой одоогоос хоёр жилийн өмнө 3-5 саяар vнэлэгддэг байсан бол одоо 7 сая төгрөгт хvрчээ.

Баячуудын гоёл хаш хөөрөг
Vе vеийн баячууд цагаан өнгийн хөөрөг ихэвчлэн барьдаг байж. Энэ хаш хөөрөг бусад чулуунаас хатуулгаараа нэгдvгээрт ордог. Мөн тvvнийг байгаль дээрээс тэр бvр томоор нь олборлох нь ховор. Байлаа ч хөөрөг хийх хэмжээнийх нь маш ховор.Тиймээс өнгө сайтай, хатуулаг чанараараа, ховор нандин байдгийнхаа хувьд vнэд хvрдэг байжээ. Хаш эдэлдэг хvний ясхугарч бэртдэггvй гэж ярьдаг. Мөн байгаа өнгөтэйгөө адил сайхан, гэгээлэг зvйлийг амьдралд дагуулж ирдэг гэж байсан.

Тиймээс дан хөөрөг ч гэлтгvй гаанс, хөөрөгний тээглvvрийг хашаар хийсэн байх нь олонтой. Сvvлийн vед хаш хөөргийг ихээр хийдэг болжээ.
Тэгэхдээ бvр оросоос оруулж ирдэг байсан юм байна. Шинэ цагийн хаш хөөрөг санасан хэмжээнд хvрч vнэлэгддэггvй. Хуучин хөөргийг шинээс нь амны хэлбэр, ёроол суурийн хийц зэргээр нь ялгаж болно. Шинэ цагийн хөөрөг нь гаднаасаа өөлөх аргагvй сайн ч дотор нь хийсэн тамхи ханандаа vлдэх нь элбэг байдаг. Энэ нь хортонтой болоод тэр аж. Харин хуучных нь гаднахтайгаа адил гөлгөр дотортой байдаг учир яах аргагvй vнэтэй бvтээл болж чадсан гэдэг юм билээ.

Шvрэн хөөрөг
Хаштай адил vнэтэйд тооцогдох хөөрөг бол шvрэн хөөрөг. Шvрээр голцуу сийлбэртэй хөөрөг хийдэг байжээ. Хуучны хийц бvхий шvрэн хөөргийг эртний эдлэлийн дэлгvvрт 10 орчим сая төгрөгөөр зарж байсан. Богд хааны хэрэглэж байсан гэх шvрэн хөөрөг УИХ-ын гишvvн Ц.Цэнгэлд байдаг гэж дуулсан. Vvгээр ч зогсохгvй хэд хэдэн шvрэн хөөрөг байдаг юм билээ. Эрхэм гишvvнд Далайчойнхор вангийн хэрэглэж байсан шvрэн тоногтой эмээл байдаг. Тэрээр шvрэн эдлэлийг эдэд тооцож тvvцийг цуглуулан нэг ёсондоо кайф авдаг хvн аж. Vнэтэй ховор аливаа чулуу нь хvн биед бәйнга сайнаар нөлөөлж эрvvлжих vйлчилгээ vзvvлж байдаг аж. Шvрэн эдлэл хэрэглэдэг хvний бамбай өвчилдөггvй юм байна.

Чvичигноров хөөрөг
Чvнчигноров нь дотроо улаан, ногоон, хvрэн гээд олон янз байдаг гэнэ. Хvний биед vvссэн элдэв яр шархыг энэ чvнчигноровоор эдгээдэг гэж ярилаа. Хуучны улсуудын хэлснээр мэдрэлийн цочмог өвчнөөс vvссэн могой яр, сум яр өвчин эмчлэгдэхгvй vхэх тохиолдол ч гарч байжээ. Энэ эмчлэгдэхгvй өвчинг жинхэнэ сайн чанарын чvнчигноров хөөргөөр эмчлэж болдог юм байна. Энэ бvгд нь хий хоосон яриа мэт санагдах боловч одоо болтол эл өвчнийг энэ л аргаар эмчилдэг гэнэ лээ. Архангай аймгийн Хайрхан сумын баян Пvрэвдорж гэдэг хvний чvнчигноров хөөрөг хvv Данзанравжаад нь байдаг. Тэднийд одоо ч өвчнөө эдгээх гэсэн хvмvvс хөөргийг нь гуйж очдог хэвээр. Хэрэв хөөргийг нь унагааж, гэмтээвэл 10
сая төгрөг өгнө гэж хэлээд явсан хvн байдаг гэнэ лээ. Тэгэхээр хөөрөг зах зээлээ дагаад өөрөө vнэтэй болж байна.

Шил мэт сvvжин хөөрөг
Гаднаас нь харахад шилтэй адил тунгалаг өнгөтэй энэ хөөргийг дотор нь тунгалаг сvvж, vстэй сvvж, манатай сvvжин хэмээн олон янзаар ангилдаг байжээ. Энэ хөөргийг барьдаг хvмvvс ихэвчлэн нvдээ хөөргөөрөө арчиж байгаа харагддаг. Энэ нь нvдний харааг сайжруулдаг болоод тэр аж.

Vнийн хувьд чамгvй vнэтэй.

Гартааман хөөрөгтнийг иргэд андахгvй
Энә хөөргийг барьдаг хvн хэзээ ч саа өвчин тусдаггvй гэж ярьдаг юм байна. Сааөвчний улмаас нvvрам, нь муруйсан хvмvvс гартаам хөөргөөр зөөлөн vрсээр эдгэдэг юм байна. Тиймээс хэн хэн гартааман хөөрөг хэрэглэдэг болохыг иргэд андахгvй мэддэг гэж байсан.

Мана хөөрөг
Харин мана чулууны хувьд олдоц ихтэй, элбэг байдаг учраас энә чулуугаар хийсэн хөөрөг элбэг байдаг аж. Мана дотроо 20 гаруй төрөл байдаг.
Тэр дотроо усан, халтар, ногоон , замагт мөн өөр янз бvрийн чулууны элементvvд орсноос нь шалтгаалан гартаам мана гэдэг ч юм уу нэрийдэх болж. Харин манаар хийсэн хөөрөг нэг их vнэтэйд тооцогддоггvй.

Vнэт чулууны ангилал
Гоёл чимэглэлийн vнэт чулууг янз бvрийн шинж чанараар нь ангилдаг. Yvнд: хатуулаг шинж чанар, тунгалаг байдал, байгалийн тархац, зах зээлийн vнэ гэх мэт. Сvvлийн хоёр зуун жилд олон орны чулуу судлаачид гоёл чимэглэлийн чулууг нилээн олон удаа янз бvрээр ангилж байсан бөгөөд энэ ангилал нь шинэ орд нээх болон зах зээлийн эрэлт хэрэгцээний чиглэлийг даган өөрчлөгдөж, шинэчлэгдэж ирсэн. Зарим чулууг vнэт чулууны, заримдаа хагас vнэт чулууны ангилалд байрлуулдаг байв. «Vнэт чулуу», «өнгөт чулуу» гэх мэтийн хэллэгллvvдийг ч эрдэмтэд өөр өөрийнхөөрөө тайлбарлах нь бий.

Монгол улсын Засгын газрын 1997 оны 245 дугаар тогтоолоор vнэт металл, эрдэнийн чулууны жагсаалт, ангиллыг багтаажээ. Эрдэнийн чулууг vнэт, хагас vнэт, гоёл чимэглэлийн, өнгөлгөөний чулуу гэж дөрөв ангилжээ.

1. Vнэт чулуу:
1 .Доржпалам /алмаз/
2.Бадмаараг
3.Индраанил
4.Маргад
5 .Сувд

2. Хагас vнэт чулуу
1. Хувилгаан эрдэнэ
2. Улбар шар, ногоон, нил ягаан сапфир
3. Эрдэнийн гэрэлт чимэд
4. Эрдэнийн жадеит
5. Демантойд
6. Щпинель
7 Эрдэнийн опал
8. Усан биндэръяа
9. Молор
10. Родонит
11. Халтмар
12. Хризолит /перидот/
13. Циркон
14. Биндэрьяа
15. Кунцит 1 б. Оюу
17. Нил эрдэнэ
18. Пироп/анар-цэнт/
19. Альмандин/анар/
20. Саранчулуу
21. Хризопраз
22. Шаргал болор
23. Ягаан болор

3. Гоёл чимэглэлийн чулуу
1.Номин
2. Жадеит
3. Хаш
4. Ногоолин
5. Хув
6. Шvp
7. Усан болор
8. Утаат болор
9. Чароит
10. Мана, гартаам, чунчигноров
11. Амазонит
12. Vурийн туяа
13. Гематит
14. Обсидиан
15. Ундрам

4. өнгөлгөөний чулуу
1. Хас
2. Боржин
3. Чулуужсан мод
4. Гантиг
5. Лиственит
6. Галтуулын шил
7. Жонш
8. Баргилт

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s